Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն (Արցախ)

Լեռնային Ղարաբաղի (կամ Արցախի) Հանրապետություն, փաստացի անկախ, սակայն միջազգայնորեն չճանաչված պետություն Անդրկովկասում։ Արևմուտքից սահմանակցում է Հայաստանի Հանրապետությանը, հարավից՝ Իրանին, իսկ արևելքից և հյուսիսից՝ Ադրբեջանին։ Մայրաքաղաքը Ստեփանակերտն է։ Պատմամշակութային կենտրոն է Շուշի քաղաքը։
Պատմականորեն կազմում է Մեծ Հայքի Արցախ նահանգը։ Հայ մեծանուն պատմաբան Լեոն Արցախը համեմատել է «հսկայական միջնաբերդի» հետ, առանց որի «անհնար է երևակայել Հայաստանի սրտի, այն է՝ Արարատյան երկրի պաշտպանությունը»։
Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը հայկական երկրորդ պետությունն է։
Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը անկախության հռչակագիրը ընդունել է 1991 թվականի սեպտեմբերի 2-ին՝ Լեռնային Ղարաբաղի մարզային և Շահումյանի շրջանային խորհուրդների համատեղ նստաշրջանի ընթացքում՝ ժողովրդական պատգամավորների կողմից։ Հռչակագրի առաջին կետը ունի հետևյալ ձևակերպումը.
Արցախի Հանրապետությունը գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևելքում։ Հիմնականում ունի լեռնային մակերևույթ։ Հայտնի է հարուստ և գեղեցիկ բնությամբ։ Համեմատաբար ցածրադիր ու հարթավայրային են հարավը և արևելքը. Արաքս գետի երկայնքով տարածվում են Արցախի դաշտավայրերը։
Արցախի մակերևույթը կտրտված է բազմաթիվ լեռնաշղթաներով։ Հյուսիսում Մռավի, հյուսիս-արևմուտքում՝ Արևելյան Սևանի լեռնաշղթաներն են, արևմուտքում՝ Սյունիքի բարձրավանդակը, կենտրոնական հատվածում՝ Արցախի լեռնաշղթան, որից դեպի արևելք են տարածվում մի շարք մանր լեռնաճյուղեր։
Արցախը գտնվում է սեյսմիկ ակտիվ գոտում։

English

TEST N1

Read the text and answer the questions choosing the right answer.

Line number

  1. It was previously believed that dinosaurs were cold-blooded creatures, like
  2. reptiles. However, a recent discovery has led researchers to believe they may
  3. have been warm-blooded. The fossilized remains of a 66 million-year-old
  4. dinosaur’s heart were discovered and examined by x-ray. The basis for the
  5. analysis that they were warm-blooded is the number of chambers in the heart as
  6. well as the existence of a single aorta.
  7. Most reptiles have three chambers in their hearts, although some do have
  8. four. But those that have four chambers, such as the crocodile, have two arteries
  9. to mix the oxygen-heavy blood with oxygen-lean blood. Reptiles are cold-
  10. blooded, meaning that they are dependent on the environment for body heat. Yet
  11. the fossilized heart had four chambers in the heart as well as a single aorta. The
  12. single aorta means that the oxygen-rich blood was completely separated from
  13. the oxygen-poor blood and sent through the aorta to all parts of the body.
  14. Mammals, on the other hand, are warm blooded, meaning that they generate
  15. their own body heat and are thus more tolerant of temperature extremes. Birds
  16. and mammals, because they are warm blooded, move more quickly and have
  17. greater physical endurance than reptiles.
  18. Scientists believe that the evidence now points to the idea that all dinosaurs
  19. were actually warm-blooded. Ironically, the particular dinosaur in which the
  20. discovery was made was a Tescelosaurus, which translates to “marvelous
  21. lizard”. A lizard, of course, is a reptile.

The word they in line 2 refers to

  1. a) researchers
  2. b) discoveries
  3. c) reptiles
  4. d) dinosaurs

According to the author, what theory was previously held and now is being questioned?

  1. a) That dinosaurs were warm-blooded
  2. b) That dinosaurs had four-chambered hearts
  3. c) That dinosaurs were swifter and stronger than reptiles
  4. d) That dinosaurs were cold-blooded

The author implies that reptiles

  1. a) have four-chambered hearts.
  2. b) have one aorta
  3. c) are cold-blooded
  4. d) are faster and have more endurance than mammals.

The word generate in paragraph three is closest in meaning to

  1. a) produce
  2. b) lose
  3. c) use
  4. d) tolerate

The author implies that birds

  1. a) move faster and have greater endurance than reptiles.
  2. b) move slower and have less endurance than reptiles.
  3. c) move faster and have greater endurance than dinosaurs.
  4. d) move slower and have less endurance than dinosaurs.

Choose the right option.

Before Wikipedia, encyclopedias (6)_____ by paid experts, and so the reader had no control over the content. Wikipedia has changed all that, as anyone (7)_____ to edit and add content. Its founders insist that, on the whole, the information on the site is no less accurate than in more traditional encyclopedias. Despite this, some experts (8)____ the site for its inaccuracies. However, they essentially (9)_____ the problem. Most people have little idea how many inaccuracies there are in traditional printed encyclopedias.

6

  1. a) are written
  2. b) were writing
  3. c) had written
  4. d) were written

7

  1. a) should
  2. b) can
  3. c) is allowed
  4. d) could

8

  1. a) had criticized
  2. b) have criticized
  3. c) are criticized
  4. d) will criticize

9

  1. a) will exaggerate
  2. b) are exaggerated
  3. c) had exaggerated
  4. d) exaggerate

The custom of having candles on birthday cakes (10)_____ back to the ancient Greeks. Worshippers of Artemis, the goddess of the moon and hunting, (11)_____ place honey cakes on the altars of her temples on her birthday. The cakes were round like the full moon and lit with candles. This custom next (12)_____ in the Middle Ages when German peasants lit candles on birthday cakes. The number of the lit candles (13)_____ the person’s age and there was an extra one to represent the light of life.

10

  1. a) goes
  2. b) has gone
  3. c) is going
  4. d) had gone

11

  1. a) can
  2. b) were to
  3. c) may
  4. d) shouldn’t

12

  1. a) recorded
  2. b) was recording
  3. c) was recorded
  4. d) had been recorded

13

  1. a) indicated
  2. b) indicates
  3. c) has indicated
  4. d) was indicated

Fill in the blanks with the word form that best fits each space.

A study into children’s television viewing habits reveals that children whose parents have a high level of (18) _________ tend to watch less television than children from less educated family backgrounds. The report also suggests that a high rate of TV watching amongst children in poorer suburban areas and in the provinces, compared to those living in large urban centres, is often due to poverty and a lack of other kinds of (19)_________in the area. Discos, cinema, theatre and sports (20) _________ offer children in urban centres a wider range of pastimes, which leads to far fewer hours being spent in front of the box. Commercials, comedies and adventure films are children’s (21)_________programmes, while twenty per cent of children said they preferred (22)_________ films and thrillers.

18

  1. a) education
  2. b) educational
  3. c) educate
  4. d) educated

19

  1. a) entertain
  2. b) entertainment
  3. c) entertainer
  4. d) entertained

20

  1. a) active
  2. b) activities
  3. c) activism
  4. d) activist

21

  1. a) favour
  2. b) favorable
  3. c) favorably
  4. d) favourite

22

  1. a) violence
  2. b) violently
  3. c) violent
  4. d) violator

Choose the appropriate option.

The house sparrow, __________ in NY city, was first seen in the city in 1850.

  1. a) now a common bird
  2. b) bird in common
  3. c) a bird now in common
  4. d) which a common bird

The accordion, a musical instrument, consisting of a rectangular bellows expanded and contracted __________, is frequently used in folk music.

  1. a) the hands that between them
  2. b) them between the hands
  3. c) by between the hands
  4. d) between the hands

Not until a frog develops lungs __________ the water and lives on the land.

  1. a) that it leaves
  2. b) it leaves
  3. c) leaves it
  4. d) does it leave

“What’s wrong with your car?”

“The rear mirror needs __________.”

  1. a) to replace
  2. b) replacing
  3. c) replaced by
  4. d) replace

“How do you like my article ?”

“The more I read it __________ I get in it.”

  1. a) the more interesting
  2. b) the more interested
  3. c) more interested
  4. d) more interesting

“What a nice photograph! I like it so much!”

“So do I. Tomorrow I am going __________ .”

  1. a) to have enlarged
  2. b) to have it enlarge
  3. c) to make it enlarged
  4. d) to have it enlarged

“Why don’t you throw these apples away? Can’t you see they have __________?”

  1. a) gone badly
  2. b) gone bad
  3. c) come worse
  4. d) got better

“What’s the problem with all these houses?”

“None of them _________balcony.”

  1. a) has a
  2. b) have the
  3. c) has no
  4. d) haven’t any

“When_________ _____ meet Jack? ”

“When I was having a holiday in Capri last summer.”

  1. a) did you at first
  2. b) were you first
  3. c) did you first of all
  4. d) did you first

“Oh! You have got many letters today.”

“That’s surprising. I don’t usually get ______________.”

  1. a) much mail
  2. b) many mail
  3. c) a lot mails
  4. d) many mail

Choose the correct option for direct/indirect speech.

The new headmaster asked how long it had been a mixed school.

  1. a) The new headmaster told, “How long has it been a mixed school?”
  2. b) The new headmaster asked, “How long has it been a mixed school?”
  3. c) The new headmaster asked, “How long it had been a mixed school?”
  4. d) The new headmaster asked, “Had it been a mixed school long?”

“Do your parents know you are leaving the day after tomorrow?”asked Aunt Amanda.

  1. a) Aunt Amanda asked did my parents know I was leaving two days later.
  2. b) Aunt Amanda asked whether my parents know I was leaving the day after tomorrow.
  3. c) Aunt Amanda wondered if my parents knew I was leaving in two days later.
  4. d) Aunt Amanda wondered if my parents knew I was leaving in two days’ time.

“Who did you give the money to?” she said to me.

  1. a) She asked to me who had I given the money to.
  2. b) She asked me who I had given the money to.
  3. c) She said to me who had given the money to.
  4. d) She said to me who I gave the money.

«Իմ վերջին ուսումնական տարին»

Այս ուսումնական տարին ինձ համար հանդիսանում է վերջինը, վերջինը միայն  նրանով, որ այլևս չեմ հաճախելու դպրոց: Այնուամենայնիվ, սկսվում են ավելի  լուրջ տարիներ, սկիզբ են դրվելու աշխատանքի, ուսումը շարունակելու և սպորտի «ուսումնական տարիները»: Անկեղծ ասած՝ 12-րդ դասարանի  համակարգը մի փոքր սխալ է մշակված, քանի որ սովորողը, կարելի է ասել, անիմաստ տարի է կորցնում՝ հաճախելով դպրոց: Այդպես եմ կարծում, քանի որ շատ են նախորդ տարիների կրկնությունները: Եվ նույնիսկ նոր բան գրեթե չկա: Բոլորը զբաղված են իրենց ընտրած առարկաները խորապես ուսումնասիրելով: Նրանք այդ առարկաներով ընդունվելու են բուհ, և ընդունվելուց բացի իրենց համար ուրիշ նպատակ չկա, քանի որ բոլորս կարծում ենք, որ եթե «մարդ ես» չընդունվենք, ապա հետագայում կամ պետք է գնանք Ռուսաստան՝ արտագնա աշխատանգի կամ էլ նույն գործը անենք Հայաստանում: Դպրոցի գիտելիքով, միևնույն է, աշակերտը չի կարող ընդունվել որևէ բուհ, և հարց է առաջանում, թե ինչի համար է «12-րդ դասարանի» համակարգը: Կարող է մի փոքր կոպիտ մեկնաբանեցի, սակայն կարծում եմ, որ շատերը ինձ հետ կհամաձայնեն: Սակայն պետք է նշեմ նաև, որ ինձ չեմ պատկերացնում առանց դպրոց հաճախելու, քանի որ սկսած վեց տարեկանից՝ խելոք, գլուխս կախ հաճախում եմ դպրոց: Մեր դպրոցը ունի շատ  առավելություններ․ դրանիցից են` երեխաների իրավունքների շատ լավ պաշտպանվածությունը, խոսքի ազատությունը, առարկաների հարցով ընտրության հնարավորությունը, նոր տեղ գտած «հեծանիվների» առկայությունը, որը դեռևս միայն ուսուցիչների մոտ է նկատվում, սակայն կարծում եմ, որ հետագայում աշակերտներն էլ գիտակցաբար հեծանիվներով կգան դասի, եթե իհարկե 42 համարի երթուղայինի վարորդները չսկսեն իրենց հացադուլը: Մի խոսքով, 21-րդ դարին համապատասխանող դպրոց ունենք մենք: Սակայն չեմ կարող իմ դժգոհությունը չհայտնել մի որոշման հետ կապված, որը, եթե չեմ սխալվում, ընդունվեց մոտ երկու տարի առաջ: Համամիտ չեմ դասարանները վերացնելու որոշման հետ, քանի որ դպրոցը ինչքան էլ փայլի, միևնուն է, աշակերը դպրոցը ավարտելուց  հետո հիշելու է իր դասարանը և իր ողջ կյանքի ընթացում կապի մեջ է լինելու իր դասարանի աշակերտների հետ: Օրինակ՝ ես այսօր, հաճախելով դպրոց, դասաժամերին մասնակցել եմ թե   իմ տարիքի աշակերտների հետ և թե ինձանից փոքր: Իմ կարծիքով, մեր օրերում մարդիկ շատ տարբեր են մտածում, և եթե այս պահին ավագ դպրոցի աշակերտների թիվը անցնում է երկու հարյուրից, ապա սովորական դասարանի աշակերտների թիվը մոտավորոպես քսան է, և, իմ կարծիքով, առանձին դասարան ունենալու դեպքում աշակերտը իրեն ավելի ազատ է զգում, ավելի նախաձեռնող և իր մեջ ունենում է ավելիին հասնելու ձգտումը, քանի որ ցանկանում է իր դասարանի անունը բարձր պահել դպրոցում: Մի խոսքով, մեր կրթահամալիրը այսօր «տարբերվող» դպրոց է և իր առջև ունի մի շարք խնդիրներ և տարեցտարի կարծում եմ՝ այդ խնդիրները կլուծվեն: Իհարկե, կկարոտ եմ իմ դպրոցը և «բարով- խերով» ավարտելուց հետո անպայման հաճախակի կայցելեմ կրթահամալիր:

Եղիշե Չարենց

Չարենցը ծնվել է 1897 թվականին Կարսում, այլ տվյալներով՝ Պարսկաստանի Մակու քաղաքում։ «Արևելյան փոշոտ ու դեղին մի քաղաք, անկյանք փողոցներ, բերդ, Վարդանի կամուրջ, Առաքելոց եկեղեցի և հինգ հարկանի պաշտոնական մի շենք»,– այսպես է գրողը ներկայացնում իր ծննդավայրը։ Այս տխուր միջավայրը, սակայն, նրան տվել է ինչ-որ բան, ազդել մանուկ հոգու վրա։ Բանաստեղծն ինքն էլ այս մթնոլորտի հետ է կապում իր խառնվածքի ձևավորումը։ Նրա ծնողները՝ գորգավաճառ Աբգար Սողոմոնյանը և Թեկղի Միրզոյանը Կարս էին գաղթել մակու քաղաքից։ Սողոմոնյանների ընտանիքում մեծանում էին չորս տղա և երեք աղջիկ։ Կարսում Չարենցի տունը մինչև օրս կանգուն է։ Ապագա բանաստեղծը հետևողական կրթություն չի ստացել։ 1908-12 թվականներին սովորել է Կարսի ռեալական ուսումնարանում և հեռացվել՝ ուսման վարձը վճարել չկարողանալու պատճառով։ գիտելիքների պակասը նա լրացրել է կյանքի համալսարաններում և ընթերցանությամբ։ Հայրենիքին պիտանի լինելու մղումով 1919 թվականի աշնանը նա ուսուցչություն է անում Կարսի մարզի Բաշքյադիկլար գյուղի դպրոցում։ Չարենցի անունը նրան արժանի բարձր գնահատականով ներկայացնելու պատիվը վիճակված էր խոշորագույն քննադատ, ՀՀ կրթության և արվեստների նախարարՆիկոլ Աղբալյանին, որն էլ հայ գրական ընկերության անդրանիկ նիստերից մեկը՝ 1919 թվականի հոկտեմբերի 18-ին նվիրեց Չարենցի ստեղծագործությանը։ Բանաստեղծը թեև ներկա չէր երեկոյին, բայց տեղեկացավ գրական այդ իրադարձության մասին։ 1920 թվականի հունվար-մայիս ամիսներին, Աղբալյանին ներկայացրած բանաստեղծին աշխատանքի է նշանակվել Աղբալյանի ղեկավարած նախարարությունում ՝ որպես հատուկ հանձնարարությունների կոմիսար։ Դրանից հետո 1920-21 թվականներին Չարենցին վերստին տեսնում ենք ուսուցչի պաշտոնում։ Այս բարդ ու հարափոփոխ ժամանակների ծնունդն են նրա «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» ռադիոպոեմները գրված 1920 թվականին։

1920 թվականի նոյեմբերին Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատում նա ստանձնում է արվեստի բաժնի վարիչի պաշտոն և աշխատում մինչև 1921 թվականի մայիսը։ 1920-ական թվականների առաջին տարիները ևս բուռն շրջան են նրա թե՛ գրական, թե՛ անձնական կյանքում։ Մեկը յուսի հետևից գրում է <<Էմալե պրոֆիլը Ձեր, «Փողոցային պչրուհուն», «Ամենապոեմ», «Չարենցնամե» պոեմը, շարադրում «Երկիր Նաիրի» վեպը։ 1921 թվականի մայիսին ամուսնանում է Արփիկ Տեր-Աստվածատրյանի հետ, ում հանդեպ տածում էր անսահման սեր ու գորով և ում հետագայում պիտի կոչեր «հերոսական կին և բարեկամ»։ Արփիկի հետ էլ նա մեկնում է Մոսկվա՝ Արևելքի աշխատավորների համալսարանում լրացնելու կրթության պակասը։ Սակայն նրա անհանգիստ ոգին չէր կարող տեղավորվել ուսանողական նստարանին։ Կյանքը հոսում էր, գրական գործը՝ եռում։ 1922 թվականին Մոսկվայում նա լույս է ընծայում իր երկերի երկհատոր մեծադիր ժողովածուն, որ ինքնին երևույթ էր այդ տարիների հայ կյանքում։1922 թվականի «Երեքի» դեկլարացիայից հետո նա փաստորեն դառնում է նորագույն շրջանի հայ գրականության առաջնորդը։

Աշխարհաճանաչողությունն ընդարձակելու նպատակով 1924 թվականի նոյեմբերի 20-ին Բաթումից Չարենցը մեկնում է արտասահմանյան շրջագայության։ Լինում է Տրապիզոնում, Պոլսում, Աթենքում, Հռոմում, Վենետիկում,Փարիզում, Բեռլինում։ 1925 թվականի հուլիսի 31-ին վերադառնալով Երևան՝ նա ստանձնում է նոր կազմավորված «Նոյեմբեր» գրական կազմակերպության ղեկավարությունը։ Բռնկուն և ազատ տարերքի ստեղծագործող էր Չարենցը։ Այդ տարերքը երկնում էր հանճարեղ գործեր։ Հոգեկան այդ լարված կացության մեջ սիրային մի արկած չարենցի համար ունենում է տխուր վերջաբան։ 1926 թվականի սեպտեմբերի 5-ին նա ձերբակալվում և հայտնվում է Երևանի ուղղիչ տանը ։ Այդ արկածից որպես հիշատակ մնում է «Երևանի ուղղիչ տնից» հուշակնարկը։ 1927 թվականին մահանում է Չարենցի կինը։ Նախքան կնոջ մահը աբովյան փողոցում հոգեկան անհավասարակշիռ կացության մեջ Չարենցը ատրճանակով կրակում և վիրավորում է Մարիաննա Այվազյան անունով մի գեղեցկուհու, որի հանդեպ նախապես ունեցել էր բուռն զգացմունքներ։ Բարեբախտաբար, Չարենցը վրիպում է և սոսկ թեթև քերծվածք պատճառում այդ աղջկան, որը կոմպոզիտոր Արտեմի Այվազյանի քույրն էր։ Արփիկի մահը Չարենցը ահավոր ծանր է տարել։ Մահվան հաջորդ օրն իսկ այրել է հանգուցյալ կնոջ բոլոր զգեստները, որոնք ինքը սիրով ու գուրգուրանքով բերել էր արտասահմանից։ Այրել է, որպեսզի ուրիշի ձեռքը չընկնեն և դրանով իսկ չնսեմանա սիրելիի հիշատակը։ Իսկ որպես թանկարժեք մասունք հանել է Արփիկի գիպսե դիմակը և ձեռքի կրկնօրինակը։ Դրանք պահվում են բանաստեղծի տուն-թանգարանում։ Այդ օրերին էլ Չարենցը մարմնին է դաջել Արփիկի մահվան տարեթիվն ու նրա անունը։ Արփիկի մահից հետո, մինչև հարազատների մոտ՝ Մայկոպ մեկնելը, Չարենցը մեկուսացել է շրջապատից, օրեր շարունակ փակվել իր սենյակում և գրել «De profundis» վերնագրով պոեմ, որ հոգեհանգստի աղոթքի տրմադրություններ է ունեցել։

1923 թվականին լրանում է Չարենցի գրական գործունեության 20 տարին։ Գրողների միությունը որոշում է նշել այդ հոբելյանը, ինչն այդպես էլ չի նշվում։ 1935 թվականից սկսած Չարենցի դեմ ուղղված հալածանքներն ավելի են խորանում։ Նրան հեռացնում են հրատարակչությունից և գրողների միությունից։ 1936 թվականի սեպտեմբերի 24-ից Չարենցը ենթարկվում է տնային կալանքի, նույն վերջնականապես պարտադրվում է նոյեմբերի 9-ին։ Հայտնի է նաև, որ այդ օրերին գրազի համար մի գիշերում Չարենցը գրել և հաջորդ օրը պատռել է վեց տասնյակից ավելի քառյակ։ 1936 թվականից ավելի ուժգնացած հալածանքների օրերին Չարենցը մեկուսցված կյանք է վարում։ Նա սպասումների մեջ էր։ 1936 թվականի հունիսի 20-ին Անդրերկրկոմի ղեկավարության հետ Խանջյանը սկսում է բանակցությւոններ վարել, որպեսզի Չարենցին թույլատրեն մեկնել արտասահման բուժման նպատակով։ Սակայն Խանջյանի դավադիր սպանությունը ձախողում է Չարենցի մեկնումը և արդյունքում 1937 թվականի նոյեմբերի 28-ի առավոտյան, բանտի հիվանդանոցում, օրեր շարունակ տևած անգիտակից վիճակից հետո, բոլորից լքված ու անօգնական իր մահկանացուն է կնքում Եղիշե Չարենցը՝ ժամանակի մեծագույն բանաստեղծը։ Մարտին լրացել էր նրա 40 տարին, իսկ 41-ին դեռ 4 ամիս կար։ Տարիներ շարունակ տևած այս դաժան ողբերգության գլխավոր դեմքը արյունաքամ և ուժասպառ հեռացավ աշխարհից։ Նույն օրը՝ նոյեմբերի 28-ին կատարեցին դիահերձում։ Արձանագրության մեջ ասված է․ «Քննության է դրված տղամարդու դիակ, միջինից ցածր հասակով, խիստ նիհարած։ Ձախ կրծքավանդակին եղել է դաջված․ 1927 վականի հունվար, Ա․Չ։  Անջինջ գրերով բանաստեղծը մարմնի վրա արձանագրել է իր մեծ սիրո՝ Արփենիկ Չարենցի մահվան թվականը։

Չարենցը տառապել է խորացած մորֆինիզմով, որից և հյուծվել է օրգանիզմը, իսկ վերջին օրերին մորֆիի բացակայությունը հասցրել է աղեստամոքսային ուղու քայքայման։ Գլուխ են բարձրացել նաև նախկին հիվանդությունները՝ շարունակական պլևրիտը, լյարդի էխինակոկը, երիկամի բորբոքումը ։ Այդ ամենը հասցրել են թոքերի կատառային բորբոքման, որից էլ վրա է հասել մահը։ Նրա վիճակը ծանրացել էր նոյեմբերի 17-ից, այդ իսկ պատճառով տեղափոխվել էր բանտի հիվանդանոց, ուր և վախճանվել է՝ չհասնելով դատավճիռի կայացման։ Նրան թաղեցին գիշերը, բոլորից գաղտնի, աչքից հեռու, Երևանից Էջմիածին տանող խճուղու ձախ կողմում, Հրազդանի աջ ափին, ձորի բարձունքում գտնվող ներքին գործերի նախարարության պանսիոնատի այու քարքարուտների մեջ։ Նա, որ վաղուց արդեն լեգենդ էր դարձել իր ժողովրդի համար, շարունակեց այդպես էլ ապրել մինչև իր նոր հարությանը և նաև դրանից հետո։ Մարգարեանալով, մի քանի ամիս առաջ՝ 1936  թվականի դեկտեմբերի 15-ին, ինքն էր գրել․

Իմ մահվան օրը կիջնի լռություն,
Ծանր կնստի քաղաքի վրա,
Ինչպես ամպ մթին կամ հին տրտմություն,
Կամ լուր աղետի՝ թերթերում գրած։

Հովհաննես Թումանյան

Հովհաննես Թումանյանը ծնվել է 1869 թվականի փետրվարի 19-ին, Լոռվա Դսեղ գյուղում։

1877-1879 թվականներին Թումանյանը սովորել է Դսեղի ծխական դպրոցում։ 1879-1883թթ սովորել է Ջալալօղլու (այժմ Ստեփանավան) նորաբաց երկսեռ դպրոցում։ 1883 թվականից բնակվել է Թիֆլիսում։ 1883-1887 թվականներին սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, սակայն նյութական ծանր դրության պատճառով 1887 թ. կիսատ թողնելով ուսումը, աշխատել է Թիֆլիսի հայ եկեղեցական դատարանում, այնուհետև Հայ Հրատարակչական միության գրասենյակում (մինչև 1893 թ.)։ 1893 թվականից աշխատակցել է «Աղբյուր», «Մուրճ», «Հասկեր», «Հորիզոն» պարբերականներին, զբաղվելով գրական և հասարակական գործունեությամբ։

1899 թվականին նրա նախաձեռնությամբ Թիֆլիսում ստեղծվել է <<Վերնատուն>> գրական խմբակը, որի անդամներն էին Ավետիք Իսահակյանը, Դերենիկ Դեմիրճյանը, Լևոն Շանթը, Ղազարոս Աղայանը, Պերճ Պռոշյանը, Նիկոլ Աղբալյանը և ուրիշներ։ Որոշ ընդմիջումներով խմբակը գոյատևել է մինչև 1908 թ։

1912 թվականին Թումանյանն ընտրվել է նորաստեղծ Հայ գրողների կովկասյան ընկերության նախագահ, իսկ 1918 թվականին՝ Հայոց հայրենակցական միությունների միության (ՀՀՄՄ) նախագահ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմում (1914-1918 թթ.) հայ ժողովրդի կրած վնասները հաշվելու և Փարիզի հաշտության խորհրդաժողովին (1919-20 թթ.) ներկայացնելու նպատակով ՀՀՄՄ-ն 1918 թ-ին ստեղծել է Քննիչ հանձնաժողով՝ Թումանյանի գլխավորությամբ։

1912-1921 թվականներին եղել է Հայ գրողների կովկասյան միության նախագահ։ Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո նախագահում է Հայաստանի օգնության կոմիտեն (1921-22)։

 1921 թ-ի աշնանը Թումանյանը մեկնում է Կոստանդնոպոլիս՝ հայ գաղթականների համար օգնություն գտնելու նպատակով։ Մի քանի ամիս մնալով այնտեղ նա վերադառնում է հիվանդացած։ 1922 թ-ին տարած վիրահատությունից հետո Թումանյանի ինքնազգացողությունը լավանում է, սակայն սեպտեմբերին հիվանդությունը դարձյալ իրեն զգացնել է տալիս։ Թումանյանին տեղափոխում են Մոսկվայի հիվանդանոցներից մեկը, սակայն 1923 թ. մարտի 23-ին, 54 տարեկան հասակում Հովհաննես Թումանյանը վախճանվում է:

Վահան Տերյան

Վահան Տերյան (իսկական անունը՝ Վահան Սուքիասի Տեր-Գրիգորյան), (Հունվարի 28, 1885 – Հունվարի 7, 1920 ), նշանավոր հայ բանաստեղծ, քնարերգու և հասարակական-քաղաքական գործիչ։

Դժվարին կյանք ապրեց Վահան Տերյանը, կյանքից հեռացավ շատ անժամանակ, բայց հայ քնարերգությանը հաղորդեց մի այնպիսի թարմ շունչ, որ անհնարին է պատկերացնել իր և հետագա ժամանակների հայ պոեզիան առանց նրա լուսավոր ներկայության: Տերյանն անփոխարինելի է նաև նրանով, որ առաջին իսկ գրքով ստեղծեց հետևորդների մի մեծ խումբ, որի ներկայացուցիչները ձևավորվեցին Վահան Տերյանի գրական դպրոցը: Գեղարվեստական ճանապարհ բաց անող այդպիսի մշակութային առաքելություն շատ քչերին է վիճակվում: Ահա այդ քչերից մեկը Վահան Տերյանն է:

Ծնվել է Ախալքալաքի Գանձա գյուղում՝ հոգևորականի ընտանիքում։ 1897 թվականին Տերյանը մեկնում է Թիվլիս, ուր սովորում էին այդ ժամանակ իր ավագ եղբայրները։ Եղբայրների մոտ ապագա բանաստեղծը սովորում է ռուսերեն ու պատրաստվում ընդունվելու Մոսկվայի Լազարյան ճեմարան։ 1899 թվականին Տերյանը ընդունվում է Լազարյան ճեմարան, ուր ծանոթանում է Ալեքսանդր Միասնիկյանի, Պողոս Մակինցյանի, Ցոլակ Խանզանդյանի և այլ՝ ապագայում հայտնի դարձած անձնավորությունների հետ։ Ավարտում է Լազարյան ճեմարանը 1906թ վականին, այնուհետև ընդունվում Մոսկվայի համալսարան, որից կարճ ժամանակ հետո ձերբակալվում է հեղափոխական գործունեության համար ու նետվում Մոսկվայի Բուտիրկա բանտը։

1908 թվականին Թիֆլիսում լույս է տեսնում Տերյանի ստեղծագործությունների <<Մթնշաղի անուրջներ>> ժողովածուն, որը շատ ջերմ է ընդունվում՝ թե՛ ընթերցողների, և թե՛ քննադատների կողմից։ 1915 թվականին <<Մշակ>> թերթում հրատարակվում է բանաստեղծի հայրենասիրական բանաստեղծությունների <<Երկիր Նաիրի>> շարքը։

1912 թվականին հիմնադրում է <<Պանթեոն>> հրատարակչությունը և ծավալում գրահրատարակչական, թարգմանական լայն գործողություն:

1915-1916 թվականներին Տերյանը մասնակցում է Վալերի Բրյուսովի և Մաքսիմ Գորկու կազմած ու խմբագրած «Հայաստանի պոեզիան» և «Հայ գրականության ժողովածու» գրոերի ստեղծման աշխատանքներին: Հայերենից ռուսերեն է թարգմանում Գաբրիել Սունդուկյանի <<Պեպո>>-ն, Թաֆֆու «Կայծեր»-ի առաջին հատորը, Շիրվանզադեի «Չար ոգի»-ն:

1916 թվականին երևում են Վահանի կրծքում բուն դրած թոքախտի նշանները։ Գալիս է կովկաս բժշկվելու, բայց փետրվարյան հեղափոխությունը դրդում է նրան թողնել բժշկվելը և գնալ Պետերբուրգ։ Խորհրդային իշխանության հաստատման առաջին իսկ օրերից դառնում է Ստալինի մոտիկ աշխատակիցը։

1917 թվականի հոկտեմբերին Տերյանը ակտիվորեն մասնակցում է բոլշևիկյան հեղափոխությանը և այն հաջորդած քաղաքացիական պատերազմին։ Լենինի ստորագրությամբ մանդատով մասնակցում է Բրեստի խաղաղ պայմանագրի ստորագրմանը։ 1919 թվականին Տերյանը՝ լինելով Համառուսական Կենտրոնական Գործկոմի անդամ, առաջադրանք է ստանում մեկնել Թուրքիա, սակայն ծանր հիվանդության պատճառով ստիպված է լինում մնալ Օրենբուրգում, ուր և վախճանվում է 1920 թվականի հունվարի 7-ին ընդամենը 35 տարեկան հասակում։

Ջրհեղեղներ

Այլ տարերային աղետների մեջ ավելի հաճախ դիտվում են ջրհեղեղները։ Ջրհեղեղները բնության ուժերի գործողության հետեւանքով ցամաքի զգալի մասի ժամանակավոր ջրածածկումներ են։

Ջրհեղեղները տարերային աղետների մյուս տեսակներից տարբերվում են այն բանով, որ որոշ չափով կանխատեսելի են։
Դա հնարավորություն է տալիս շատ դեպքերում վաղօրոք որոշել ջրհեղեղի ժամը, բնույթը եւ մասշտաբները։

Հայաստանի Հանրապետության տարածքում նյութական մեծ վնասներով ու ավերածություններով ջրհեղեղները հազվադեպ չեն։
Աղետալի ջրհեղեղներ են եղել 1936, 1938, 1946, 1951, 1953, 1956, 1963, 1968 եւ 1997 թթ.։
Մասնավորապես հսկայական ավերածություններ առաջացրին 1956 թ. օգոստոսին տեղացած հորդ անձրեւի հետեւանքով Ողջի եւ Գեղի գետերի վարումների ջրհեղեղները։
Խոշոր ու աղետալի ջրհեղեղների դեպքում ջրի հոսանքներն արմատախիլ են անում ծառեր, քշում քարե պատնեշներ, ոչ մեծ տներ, շրջում տրանսպորտային միջոցներ։
Ջրհեղեղները վտանգավոր են նաեւ այն բանով, որ շենքերն ու կառույցները կորցնում են իրենց ամրությունը։
Փայտյա շինությունները սկսում են փտել, մետաղական կառույցները ժանգոտում են։
2)Ջրհեղեղի հիմնական պատճառներն են՝ տեղատարափ, երկարատեւ անձրեւները, ձնհալը, պատվարների ու ամբարտակների ճեղքվածքները, փլուզումները, սողանքները, այլ բնական երեւույթները։
3)Ջրհեղեղը վնասում է արդյունաμերական եւ գյուղատնտեսական օբյեկտները, աճեցրած բերքով դաշտերը, քայքայում է շենքերը, հիդրոտեխնիկական կառույցներն
ու հաղորդակցուղիները, փչացնում ձեռնարկությունների սարքավորումները։
Սովորաբար միջին եւ խոշոր ջրհեղեղների առաջին ժամերին խախտվում է հաղորդակցությունը բնակավայրերում ու նրանց միջեւ։
Էլեկտրամատակարարումն ու կապը, որպես կանոն, առաջին ժամվա ընթացքում շարքից դուրս են գալիս։
4) Աղետի դեմ պայքարելու երևի եղանակ չկա, բայց քանի որ ջրհեղեղները տարերային աղետների մյուս տեսակներից տարբերվում են այն բանով, որ որոշ չափով կանխատեսելի են, դա մեծ օգնություն է պաշտպանվելու աղետից:

Բնակչություն

Բնակչություն, որոշակի տարածքում մշտական բնակոթյուն հաստատած մարդկանց ամբողջությունը։ Կարելի է տարանջատել գյուղի, քաղաքի, մարզի, երկրի,տարածաշրջանի,աշխարհամասի, մայրցամաքի և նույնիսկ Երկիր մոլորակի բնակչությունը։ Երկիր մոլորակի բնակչությունն անընդհատ աճում է ի շնորհիվ մարդկանց բազմացման։

Ազգաբնակչություն տերմինը, ի տարբերություն նախորդի, վերաբերում է միայն պետության բնակչությանը։

Ծնելիության և մահացության հետևանքով բնակչության սերունդների նորացման և հերթափոխման գործընթացը անվանում են բնակչության վերարտադրություն։ Աշխարհի բնակչության վերարտադրության գործընթացը տեղի է ունենում բացառապես բնակչության բնական շարժի միջոցով։ Բնակչության բնական շարժը բնակչության թվի փոփոխությունն է (աճը կամ նվազումը), որը տեղի է ունենում բնական եղանակով՝ ծննդի ու մահի հետևանքով։ Բնակչության բնական վերարտադրության (շարժի) ցուցանիշներն են՝ ծնելիությունը, մահացությունը և դրանց տարբերությունը՝ բնական աճը։ Դրանք հաշվարկվում են ինչպես բացարձակ ցուցանիշներով (ծնվածների և մահացածների թվով), այնպես էլ հարաբերական ցուցանիշներով` տոկոսներով (%, յուրաքանչյուր 100 մարդու հաշվով) կամ պրոմիլեներով (‰, յուրաքանչյուր 1000 մարդու հաշվով)։ Ի տարբերություն ամբողջ աշխարհի, առանձին երկրների և տարածաշրջանների բնակչության թվի աճը և սերունդների հերթափոխումն ու նորացումը տեղի են ունենում ոչ միայն բնական շարժի, այլ նաև մեխանիկական շարժի հաշվին: Այսինքն` տվյալ երկիր կամ տարածաշրջան ժամանածների և այնտեղից մեկնածների թվաքանակների տարբերության արդյունքում փոփոխվում են դրանց բնակչության թիվը, բնական շարժի և կազմի ցուցանիշները։

Ծնելիության ու մահացության ցուցանիշների տարբերությամբ պայմանավորված է բնակչության բնական վերարտադրության ռեժիմը (վարքը)։ Առանձնացնում են բնակչության վերարտադրության երեք ռեժիմ՝ պարզ, ընդլայնված և նեղացված։ Պարզ վերարտադրության դեպքում ծնելիության և մահացության ցուցանիշները հավասար են, այսինքն բնակչության թիվը չի փոփոխվում և բնական աճ չկա։ Ընդլայնված վերարտադրության դեպքում ծնելիության ցուցանիշը գերազանցում է մահացության ցուցանիշին, և տեղի է ունենում բնակչության թվի աճ։ Նեղացված վերարտադրության դեպքում մահացության ցուցանիշը գերազանցում է ծնելիության ցուցանիշին, և բնակչության թիվը նվազում է։

Աշխարհի երկրներն ըստ բնակչության վերարտադրության ցուցանիշների կարելի է բաժանել երկու հիմնական տիպերի։ Առաջին տիպին են պատկանում Եվրոպայի և Հյուսիսային Ամերիկայի տնտեսապես զարգացած երկրների։ Այդ երկրներին բնորոշ է բնական աճի միջինից (1,1% կամ 11‰) համեմատաբար ոչ բարձր ցուցանիշները։ Բնակչության բնական աճը բացասական է (նեղացված վերարտադրություն), և արդյունքում տեղի է ունենում բնակչության թվի նվազում՝ դեպոպուլյացիա։ Եթե նման վիճակը պահպանվում է երկար տարիներ, այն ընդունված է գնահատել որպես ժողովրդագրական ճգնաժամ։

Բնակչության վերարտադրության երկրորդ տիպին են պատկանում Ասիայի, Աֆրիկայի և Լատինական Ամերկիայի զարգացող երկրները։ Այդ երկրներին բնորոշ են ծնելիության և բնական աճի միջինից բարձր ցուցանիշները և մահացության համեմատաբար ցածր կամ չափավոր ցուցանիշներ (20‰-ից ոչ պակաս)։ Եթե այժմ աշխարհում միջին հաշվով մեկ ընտանիքում հաշվվում է 3-4 երեխա, ապա Աֆրիկայի և Ասիայի հետամնաց ագրարային երկրներում՝ 6-7 երեխա։ Արդյունքում բնակչության բնական աճը լինում է դրական (ընդլայնված վերարտադրություն), իսկ երբ բնակչության թիվը գերազանցում է ընդլայնված վերարտադրության նորման խոշոր չափերով, այդ երևույթը կոչվում է «ժողովրդագրական պայթյուն»։

Ժողովրդագրական քաղաքականությունը վարչական, տնտեսական, քարոզչական և այլ միջոցառումների համակարգ է, որոնց օգնությամբ պետությունն իր համար ցանկալի ուղղությամբ ներգործում է բնակչության բնական շարժի (ամենից առաջ ծնելիության) վրա։

Բնակչության թվի և կազմի վերաբերյալ հավաստի տեղեկություններ ստանալու համար աշխարհի գրեթե բոլոր պետություններում պարբերաբար (հինգ կամ տասը տարին մեկ) կազմակերպվում են ընդհանուր մարդահամարներ։

Air pollution

“Bad air quality” and “Air quality” redirect here. For the obsolete medical theory, see Bad air For the measure of how polluted the air is, see Air quality index.
Not to be confused with qualities of air.Air pollution is the introduction of particulates biological molecules or other harmful materials into the Earth’s atmosphere, possibly causing disease, death to humans, damage to other living organisms such as food crops, or the natural or built environment

The atmosphere is a complex natural gaseous system that is essential to support life on planet Earth. Stratospheric ozone depletion due to air pollution has been recognized as a threat to human health as well as to the Earth’s ecosystems.

Indoor air pollution and urban air quality are listed as two of the world’s worst toxic pollution problems in the 2008 Blacksmith Institute World’s Worst Polluted Places report. According to the 2014 WHO report, air pollution in 2012 caused the deaths of around 7 million people worldwide.

Sport and Games

People all over the world are very fond of sports and games. That is one thing in which people of every nationality and class are united.
The most popular outdoor winter sports are shooting, hunting, hockey and in the countries where the weather is frosty and there is much snow-skating, skiing and tobogganing. Some people greatly enjoy figure-skating and ski-jumping.
Summer affords excellent opportunities for swimming, boating, yachting, cycling, gliding and many other sports. Among outdoor games football takes the first place in public interest. This game is played in all the countries of the world. The other favourite games in different countries are golf, tennis, cricket, volleyball, basketball and so on. Badminton is also very popular.
All the year round many people indulge in boxing, wrestling, athletics, gymnastics and track and field events. A lot of girls and women go in for callisthenics.
Among indoor games the most popular are billiards, table tennis, draughts and some others, but the great international game is chess of course. The results of chess tournaments are studied and discussed by thousands of enthusiasts in different countries.
So we may say that sport is one of the things that makes all people kin.